Tuesday, March 17, 2026

संगीतमा आन्दोलन

;+uLtdf cfGbf]ng

b't]Gb| rflDnª 

 

cNa6{ cfOG:6fOgn] u'?Tjfsif{0fsf] t/Ë / k|zf/0f;DaGwL eljiojf0fL u/]sf] Ps ;o aif{kl5 ;g\ @)!^ df cGttM pQm eljiojf0fL ;xL lgl:sPsf] ;dfrf/n] ;+;f/nfO{ t/lËt agfof] .

 

ljleGg cfGbf]ng, kl/jt{g / cfljisf/n] ;+uLtdf ulx/f] k|efj kf/]sf] x'G5 .  ljz]ifu/L ;+uLtnfO{ WjgLx?sf] Jojl:yt ;+/rgfsf] ?kdf dfq a'‰g] b[li6sf]0fn] ;+uLtnfO{ cfGbf]ng, kl/jt{g / cfljisf/af6 ;w}+ 6f9f k'of{p5 / Tof] eg]sf] cGttM ;+uLtaf6} 6f9f k'Ug' xf] . jf:tjdf ;+uLt Tof] ;+1fg xf] h;n] x/]s k|lsofx?nfO{ Jojl:yt u/L s'g} klg sfo{nfO{ ;Dej t'Nofp5 . ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ng klxrfg ug{ g;s]sf] d"No dflg;n] lx+8\bf lx+8\b} n8]af6 ltl//x]sf] x'G5 . k|:t/ o'ub]lv dfgj ;dfh ;Eotfsf] k|of0fsf/L lznlznfaf6 cl3 a9\b} oxf cfOk'u]sf] 5 . o;df ;+uLtsf] b]g 5 . xfdLn] s'g} aLp /f]Kof}+ / To;af6 lj?jf pld|of] . Tof] Pp6f lglb{i6 ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] sf/0faf6 ;Dej ePsf] xf] . aLp Pp6f lj?jf aGg] lgisif{df ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] Pp6f lglZrt åGåo'Qm >[+vnfsf] Jojl:yt k|lsofn] kf/ u/]sf] x'G5 . k|s[ltsf] ;+Zn]if0f g} ;+uLt xf] . åGå ljsNksf] cfu|xaf6 ;'? x'G5 / To;sf] cf}lrTo csf]{ kl/is[t åGåsf] txdf k'u]af6 k'i6L x'G5 . åGådf cGtlg{lxt hlt klg k|lsofx? x'G5g\ ltgLx?n] ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] pTs[i6 5gf}6åf/f k|of0fsf/L k|j[ltnfO{ wf/0f u5{g\ / aLpnfO{ lgif]w ug]{ jftfj/0fsf] lgdf{0f u/L lj?jf x'g] k|lsofnfO{ ;Dej t'Nofp5g\ . ;+uLt lgisif{ leqsf] k|lsof xf] / k|lqmof leqsf] Jojl:yt lgisif{ xf] . 

 

lglZrt, lgwf{l/t / lglb{i6 nIo / p2]Zo;Dd k'¥ofpg] åGåx?af6 l;lh{t ;+uLtsf] k|f]u];g g} ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ng xf] h;nfO{ lglb{i6 ?kdf k|of0fsf/L agfpg gf]6];gx? lgwf{l/t ul/G5g\ . ;+uLtsf/n] Pp6f lglb{i6 / lglZrt cy{ / p2]Zo;lxt ljrf/ / efjgfx?sf] cGtj{:t' dfkm{t l;h{gfnfO{ cufl8 a9fp5 . ;+uLtsf/n] ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngdf cfˆgf] ljrf/nfO{ a9L eGbf a9L ult lbP/ cufl8 n}hfg] x'gfn] ;+uLtsf] cGtj{:t' ;a}eGbf j9L ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngdf d'vl/t x'G5 . s'g} klg ;+uLtsf] rl/q, efj, ljrf/ / To;sf] ;Dk"0f{ cGtj{:t' klxrfg ug{' To; ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngnfO{ ulx/f] u/L ;'Gg' cfjZos x'G5 .

 

cf}Bf]lus qmflGt / ;+uLt

a]nfotaf6 ;'? ePsf] cf}Bf]lus qmflGt qmdzM ;g\ !&^) b]lv !*$) ;Dd ;+;f/el/ km}lnof] . o; qmflGtsf] d'Vo s]Gb|ljGb' o'/f]k ePsf]n] o;nfO{ o'/f]ksf ;+uLt1x?n] c?n] eGbf a9L glhsaf6 af]w ug]{ cj;/ kfP . l;Dkmf]gLsf] ;'?jft cf}Bf]lus qmflGtcl3 eP klg ;dosf] cfjfhnfO{ d'vl/t ug]{ ;Gbe{sf] sf/0fn] o;sf] ;'?jft cf}Bf]lus qmflGtsf] ;donfO{ lnOG5 . cf}Bf]lus qmflGtcl3sf l;Dkmf]gLdf tLg cf]6f d'ed]G6x? x'Gy] . hj cf}Bf]lus qmflGt ;'? eof] To;n] ;fdflhs, cfly{s, /fhg}lts / ;f+:s[lts kl/jt{gsf k|efj dfkm{t dflg;x?sf] kfl/:kl/s ;DaGw, r]tgf, ;+j]u, hLjgz}nL, sfo{z}nL, oftfoft, Jofkf/, s[lif k|0ffnL, ju{x?sf] ljefhg, zx/Ls/0f, ufp / zx/jLrsf] ljefhg, kof{j/0f cflbdf cfd'n kl/jt{g NofPsf]n] To;nfO{ ;Daf]wg ug{ d'ntM xfO8g, df]hf6{ / ljyf]j]gn] l;Dkmf]gLdf rf}yf] d'ed]G6nfO{ k|lji6L lbP . l;Dkmf]gLsf rf/ d'ed]G6x?dWo] klxnf]n] :km'tL{  / hLjGttf, bf];|f]n] ;':t tyf nofTds, t];|f]n] phf{zLn g[To / rf}yf]n] pT;fx, dgf]/~hg / hLjGttfh:tf d'Vo k|j[ltnfO{ ;d]65g\ . rf}yf] d'ed]G6 cf}Bf]lus qmflGtn] u/]sf] cfljisf/n] dflg;df NofPsf] pxfkf]x, pdË / pNnf;sf] pkh xf] .

 

xfO8gsf] l;Dkmf]gL g+= ($ sf] bf];|f] d'ed]G6df l;Dkmf]gLsf] h'g :6«f]s 5, Tof] cf}Bf]lus qmflGtk|ltsf] k|ltlqmof xf] h;n] d'ntM ;qf}+ ztfAbLsf] cf}Bf]lus qmflGtsf] ;dLIff / c7f/f}+ ztfAbLsf] cf}Bf]lus qmflGtsf] rl/qnfO{ JoQm ub{5 . df]hf6{sf] l;Dkmf]gL g+= $) b|'tultsf] cfGbf]ngsf ;fy ;'? x'G5 / Pp6f lglZrt cGt/fndf uP/ ;':t x'g'cl3 pbf;L, lj/f]wfefif / sf}t'xntfh:tf cGtj{:t'sf ;fy cl3 a9\5 . of] k|lqmof klxnf] d'ed]G6el/ w]/} rf]6L bf]xf]l/G5 . o; l;Dkmf]gLdf ljleGg ;]S;gx?sf] o:tf] k|lqmofa4 cfGbf]ngx?sf] >[+vnf to ul/Psf] 5 ls To;n] cf}Bf]lus qmflGtk|lt dflg;x?sf] wf/0ff, ljrf/ / k|ltlqmofnfO{ JoQm u/]sf] 5 .

 

ljyf]j]gsf] l;Dkmf]gL g+= % o;/L ;'? x'G5 ls dfgf}+ gof o'usf] 3f]if0ff x'b}5 . dflg;x? h'n'; nfpb} dfr{ kf; ub}{ glhs glhs cfpb}5g\ . ;+uLtdf cfGbf]ng o;/L pTsif{;lxt cufl8 a9\5 ls k|To]s kfOnfdf gofF s'/fsf] pb\3f6g x'b}5 . >f]tfx? tL dflg;x? x'g\ h;n] Tof] lbg x]g{nfO{ cw}o{tfsf ;fy w]/} cl3b]lv klv{/x]sf lyP . o;sf] ;'?s} df]l6km olt eJo 5 ls Tof] PSsf;L p7\5 . Tof] ;+uLtsf] o'/]sf xf] . o;n] cf}Bf]lus qmflGtsf] cfd"n ?kfGt/0fnfO{ dfq ;Daf]wg ub}{g c? ;Defljt gof lbgsf] pb\3f6gk|lt klg ;+s]t ub{5 . o; l;Dkmf]gLdf p8ljG8; / l:6«ª;jLrsf] ;+jfb gof wf/0ff / k'/fgf] wf/0ffjLrsf] åGå xf] h;sf] ;+3if{0faf6 gof o'u cufl8 a9\5 . cf}Bf]lus qmflGtsf] pNnf;, pdË, pTk|]/0ff / pbfQtfnfO{ l;Dkmf]gLsf] Oltxf;d} klxnf] k6s l;Dkmf]gL g+= ( sf] rf}yf] d'ed]G6df sf]/nsf] ;'?jft u/]/ ljyf]j]gn] afBoGqsf] ;dfgfGt/ dflg;sf] cfjfhnfO{ cufl8 NofOlbP . of] dflg; cfkm}+n] cfljisf/ u/]sf] oGqsf] ck"0f{tfsf] af]wsf] pkh lyof] . of] cf}Bf]lus qmflGtk|ltsf] ljyf]j]gsf] P]ltxfl;s k|ltlqmof lyof] . of] oGqk|ltsf] clws lge{/tfsf] sf/0fn] ag]sf] k/lge{/ k|j[ltaf6 Jo'emgsf] nflu ul/Psf] P]ltxfl;s cfjfg lyof] .

 

xfO8g, df]hf6{ / ljyf]j]gsf] l;Dkmf]gLx?df cGtlg{lxt cfGbf]ngdf ;+uLtsf] eJo cfotg, tLj|tf, u'~hfO{sf] k|ltlaDa / cfj[ltsf] h'g Jolt/]s 5 Tof] cf}Bf]lus qmflGtk|lt dflg;x?sf] k|ltlqmofsf] pkh xf] h;n] cf}Bf]lus qmflGtk|ltsf] cfˆgf] lhDd]jf/LnfO{ ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] dfWodåf/f k'/f u/] . / of] xfO8gsf] l;Dkmf]gL g+= ($, df]hf6{sf] l;Dkmf]gL g+= $) / ljyf]j]gsf] l;Dkmf]gL g+= % df ;j}eGbf a9L nfu' x'G5 . cf}Bf]lus qmflGtk5fl8sf] ;+3if{, pxfkf]x / r]tgf pgLx?sf] ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngx? x'g\ . cf}Bf]lus qmflGtn] ;fdflhs, cfly{s, /fhgLlts, ;f+:s[lts / kof{j/0fdf kf/]sf] k|efjsf] lrq0f / To;k|ltsf] k|ltlqmof xfO8g, df]hf6{, layf]j]g, k|mfGh ;'j6{, ;f]k]+, l/rf8{ jfUg/ cflbsf] l;Dkmf]gLdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] d'Vo ;dfg cGtj{:t'x? x'g\ . cf}Bf]lus qmflGtsf] ;dodf l;Dkmf]gLsf] /rgf ug]{ snfsf/x? k'hLklts} ;flwGotfdf /x] klg pgLx?sf]  /rgfn] o'/f]ksf] ;dfhdf cf}Bf]lus qmflGtn] k'hLklt / >lds–sfdbf/jLr a9fpb} uO/x]sf] vf8n, cGt/lj/f]w / åGånfO{ ;3g agfpg] P]ltxfl;s sfo{df dxTjk"0f{ of]ubfg u/]sf 5g\ .

 

cS6f]a/ qmflGt / ;+uLt

ægof o'un] gof w'gsf] dfu ub{5 .Æ eGg] ?;L pvfgaf6 g} xfdL /l;ogx?sf] ;+uLtk|ltsf] b[li6sf]0faf/] yfxf kfp5f}+ . ph]g k'l6P/sf] zAb tyf lkP/] 8] u]o6/sf] ;+uLt /x]sf] …OG6/g]zgnÚnfO{ ;g\ !()@ df csf{8L s6\;n] /l;og efiffdf cg'jfb u/] h;n] ;g\ !()% sf] klxnf] /l;og qmflGtsf] cfGbf]ngdf dxTjk"0f{ of]ubfg k'of{of] . tLg bh{g eGbf a9L efiffdf cg'jfb ePsf] of] uLtsf] /l;og / lrlgof ;+:s/0f a9L k|of0fsf/L ;'lgg'sf] sf/0f 5 . of] uLtn] /l;og / lrlgof ;+:s/0fdf ;+uLt ;+of]hg / ufogsf] ax':j/sf] k|ltlqmofsf] dfWodåf/f r'gf}tL, ;+3if{, ;+sNk, ;kgf, kl/jt{g, b[9tf, k|lta4tf, cfzf / gof ;+;f/sf] Tof] lIflth b]vfO{lbPsf] 5 ls pb\3f]if, pNnf;, pdË, pTk|]/0ff, pbj]u, pR5ngh:tf ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] sf/0fn] ;'Gg] hf] sf]xLn] kl/jt{gsf] k"jf{efifnfO{ glhs}af6 dxz'; ug{ ;Sb5g\ . /l;og ;+:s/0fsf] …OG6/g]zgnÚ uLt Pp6f nfdf] cf/f]xsf] ;fy ;'? x'G5 h'g k|m]~r efiffdf ePsf] cf]l/lhgn uLtdf 5}g . Tof] cf/f]x /l;og qmflGtdf ;xefuL dflg;x?sf] pNnf; xf] .

;]h]{O k|f]sf]lkmPen] l;Dkmf]gL g+= ! dfkm{t cS6f]a/ qmflGtnfO{ P]ltxfl;s ?kdf k|ltlqmof lbP h'g pgn] cS6f]a/ qmflGt ;DkGg x'g' eGbf Ps dlxgfcl3 l;h{gf u/]sf lyP . o;nfO{ Pn]SHof08/ Unfh'gf]en] cS6f]a/ qmflGtsf] klxnf] lju'n eg]sf 5g\ .  8]en]kd]G6 ;]S;gdf klxnf] / bf];|f] lydsf] cg'qmdx?nfO{ ax'k|bz{gfTds 9Ën] k|:t't ul/Psf] 5 h'g cS6f]a/ qmflGtsf] cGt/åGå / cGt/;+3if{ x'g\ . t];|f] d'ed]G6 ldg'P6sf] ;fy ;'? x'G5 To;nfO{ ux|f}+ / 5nfªk"0f{ gfr -h;nfO{ u]ef]6 elgG5_ åf/f k|lt:yfkg ul/Psf] 5 . d'ed]G6nfO{ cem k|efjzfnL agfpg' ld8n ;]S;gdf 8«f]g l6«of]sf] ;dfa]z ul/Psf] 5 . lgsf]nfO{ Dof:sf]E:sLsf] ljrf/df of] d'ed]G6 …pT;j cl3sf] a[xt tof/LÚ xf] . rf}yf]  d'ed]G6df cGtlg{lxt cfGbf]ngn] pNnf; / pdËx?sf] Tof] ljDj /rgf u/]sf] 5M tLj| ultdf km"nx? kmlqm/x]sf 5g\ . lgnf] cfsfzd'lgsf] 8f8fsf8fdf k'tnLx? pl8/x]sf 5g\ . dhb'/–>ldsx? pdË / pNnf;sf ;fy sfd ul//x]sf 5g\ . dflg;x? tLj|tfsf ;fy gof gof s'/fsf] lgdf{0f ul//x]sf 5g\ . >lds–dhb'/x?sf tL hf] lyP ;a} /rgfTdstf, l;h{gfTdstf / lqmofzLntf ;a} rf}yf] d'ed]G6sf] cfGbf]ngn] phfuf/ ul/lbPsf] 5 . :jtGqtf, ;dfgtf / ;fd'lxstfh:tf cGtj{:t'n] o; l;Dkmf]gLsf] df]8'n]zgnfO{ pdªudo / pNnf;do agfPsf] 5 . o; l;Dkmf]gLsf] cfGbf]ng >lds–dhb'/x?sf] /rgfTdstf, >dk|ltsf] ;Ddfg, ;fd'lxstf, :jtGqtf / dfgjtfk|ltsf] k|lta4tfk|ltsf] cleJolQm xf] . rf}yf] d'ed]G6df h'g cfGbf]ng 5 Tof] Psbd} km/s / gof 5 h;n] ;du| cS6f]a/ qmflGtsf] cjZoDefjLtfk|lt ulx/f] / hf]8bf/ 9Ën] ;+s]t ub{5 . n]lggsf] cg';f/ ;+uLtsf] dfWodåf/f ;]u]{O k|f]sf]lkmPen] k'/f u/]sf] …P]ltxfl;s lhDd]jf/LÚnfO{ ;flxTosf] dfWodåf/f DoflS;d uf]sL{n] cS6f]a/ qmflGtsf] nflu k'/f u/]sf] P]ltxfl;s lhDd]jf/L;u t'ngf ug{ ;lsG5 .

 

ldvfOn ldvfonler OKkf]lntf]e—Oefgf]e, /]Ogxf]N8 lUnP/, lgsf]nfO{ Dof:sf]E:sL, ;]h]{O ofr{dflggckm, cn]SHof08/ Unfh'gf]e, ;]h]{O{ k|f]sf]lkmPe, bldlq zf]:tfsf]ler, cf/fd vfrft'of{g, Enflbld/ b]z]df]e, efgf] d'/fb]nL, ufel/n kf]kf]e cflb h:tf sDkf]h/x?n] lgotL bz{gsf] lj/f]w, cfGbf]ngsf] nflu pTk|]]]/0ff, :jKgzLntf, ;+3if{sf] clgjfo{tf h:tf ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] /rgf dfkm{t cS6f]a/ qmflGtsf] nflu dxTjk"0f{ of]ubfg lbP . pgLx?sf] ;+uLtdf ;dfhjfbk|ltsf] k|lta2tf dfq 5}g Toxf ljsf; x'b} u/]sf] cfTds]lGb|t / ;j{;QfjfbL k|j[ltsf] cfnf]rgfsf] ;fy} ;dfhjfbL ;dfhsf] ;dLIff / cfpg] ;dosf] lhDd]jf/Lsf] nflu ulx/f] cfjfg 5 .

 

bldlq zf]:tfsf]lersf] ;ftf}+ l;Dkmf]gLdf >d / pTkfbgk|ltsf] ;Ddfg / ax'ufgsf] pNnf;h:tf cGtj{:t'lglxt cfGbf]ng 5 . pgn] l;Dkmf]gL g+= !! df klxnf] /l;og qmflGtb]lv :6flngsf] zf;g;Ddsf] ;dLIff u/]sf 5g\ . klxnf] / bf];|f] d'ed]G6n] …ljG6/ Kofn];Údf hgj/L @@ df 36]sf] …An8L ;G8]Úsf] j}rgLk"0f{ lg:tAwtfnfO{ k|ltljlDjt ub{5 . klxnf] ;]S;gn] tL ljb|f]xLx?sf] jf/]df lrq0f u5{ h;n] ljG6/ Kofn];df ;/sf/sf] a9\b} uO/x]sf] c;Ifdtf, e|i6frf/ / v/fa zf;g Joj:yfsf] cGTosf] dfu ub}{ k|bz{g u/]sf lyP . t];|f] d'ed]G6 qmflGtsf/L cGTo]i7L k|bz{gdf ePsf] lx+;fk|ltsf] zf]s xf] . clGtd d'ed]G6n] yk cfGbf]ngsf] nflu cfJxfg ub{5 . pgsf] l;Dkmf]gL g+= & nfO{ n]lggu|fb gfd lbOPsf] 5 h'g bf];|f] ljZj o'4tfsf ;f]leot ;+3dflysf] hd{gsf] cfqmd0fk|ltsf] k|ltlqmof xf] h;df hd{gn] /l;ofdfly u/]sf] qm'/ xTof, lx++;f / cfttfoL  36gfsf] lrq0fsf] ;fy} clGtd d'ed]G6df ;f]leot ;+3sf] ljhosf] zfgbf/ pb\3f]if 5 . Tof] cS6f]a/ qmflGtn] :yfkgf u/]sf] gof ;+;f/sf] k'ghf{u/0f xf] . bldlq zf]:tfsf]ler, ;]h]{O k|f]sf]lkmPe,  OKkf]lntf]e–Oefgf]e, ;]h]{O ofr{dflggckm, cn]SHof08/ Unfh'gf]e / cn]SHof08/ df];f]nf]eh:tf sDkf]h/n] ;f]leot ;+3sf] ;dfhjfbL zf;g Joj:yf / To;sf Jojxfl/s k|j[ltnfO{ ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngåf/f cfnf]rgfTds k|ltlqmof lbP eg] 8]le8 r]gf]{df]lb{sf]e, Enflbld/ luuf]{o]{ler hvf/f]e / n]e n]a]l8G:sLh:tf ;+uLt1x?n] ;dfhjfbL ;dfh, :6flngsf] cfTds]lGb|t / ;j{;QfjfbL k|j[ltk|lt k|lta4 ;+uLtsf] ljsf;nfO{ cufl8 a9fO{ ;dfhjfbL Joj:yfsf] cGt/åGå / cGt/lj/f]wnfO{ ;3g agfpg of]ubfg lbP .

 

g]kfnsf] ;Gbe{df ;+uLtdf cfGbf]ng

ckjfbnfO{ 5f]8\g] xf] eg] ;o jif{sf] g]kfnL ;+uLtsf] Oltxf;df ;a} ;+uLt uLt -zAb_ åf/f lgb]{lzt / lgolGqt 5 . g]kfnL uLtsf] ;+/rgf Pp6f lglZrt ;+/rgfdf hsl8Psf] 5 h'g ;f]g]6 eGbf 5f]6f] 5 To;n] ;+uLtnfO{ slxNo} rfG6 eGbf dfyL p7\g lb+b}g . Nofl6g efiff …sGtf/]Ú af6 rfG6 ePsf] o;sf] cy{ cWofTd;u 5 . To;n] :t'tL, ehg, dlxdfk|lt cfu|x / cfnf]rgfTds r]tk|lt lgif]wsf] efj /fV5  . Sofylng kmf/f3]/sf] syf …df+S;Ú df Pp6f kfqn] rfG6 gufP/ cfˆg} nf]suLt ufPsf]df ;hfo kfPsf] syf 5 . df+S; cfO{l/; ;d"xsf] aLrdf kg]{ cfn ckm Dofg /fHodf j;f]jf; ug]{ cflbjf;L ;d'bfo xf] . pgLx?sf] ;+uLtdf s'g} klg /f]sfj6 / bf]xf]l/g] k|j[ltut cfj[lt x'b}g . /f]sfj6 / k'g/fj[lt rfG6sf] d'Vo k|j[ltut ljz]iftf x'g\ .  Ps b'O{ :j/sf] prfO{df lgwf{l/t / lgolGqt eO/fVg' o;sf] ;Ldf xf] .

 

g]kfndf klxrfgsf] cfGbf]ngn] Pp6f r/0f kf/ ub}{ ubf{ …OG6/g]zgnÚ uLtsf] xjfnf lbP/ æsxf k5fl8 kmls{Psf] < cj t cGt/f{li6«o hflt kf] x'g'k5{ .Æ eGg] k|ltlqmofx? cfP . o; uLtdflysf] olt ljb'|k ljZn]if0f g]kfn jfx]s ;fob} sxL+ ePsf] xf]nf . of] ?kjfbL k|j[ltsf] k/fsfi6f xf] . jf:tjdf sDo'lgi6 3f]if0ffkqsf] ljZjsf] dhb'/ Ps xf}+Ú sf] dd{ g} of] uLtsf] Ps dfq ;f/ xf] . o; uLtsf] n]vs ph]g k'l6o/ k]l/; sDo'gsf] Ps ;b:o lyP hf] cGt/f{li6«o dhb'/x?sf] k|yd ;Dd]ng-;g\ !(^$_ df ;xefuL ePsf lyP . of] uLt k]l/; sDo'gdflysf] bdg …An8L ljsÚ sf] lrq0f ug{' / >lds–dhb'/dfly x'g] bdg, xTof, lx+;f / zf]if0f lj?4 n8\g ;+;f/el/sf] >lds–dhb'/nfO{ Ps x'g ul/Psf] cfjfg xf] . of] uLtdf sxL+ klg …cGt/f{li6«o hfltÚ x'g]5 elgPsf] 5}g . of] uLtdf ;g\ !(&! df k]l/; sDo'gdflysf] lx+;fTds / qm'/ bdgaf6 xtf]T;fxL ePsf >lds–dhb'/x?nfO{ ;+3if{ ug{sf] nflu k'g;{+ul7t x'g] pTk|]/0ff lbg …cGt/f{li6«o >lds–dhb'/sf] ;+u7gÚ -;g\ !*^$–!*&^_ nfO{ …dfgj hfltsf] cleGg ;+u7gÚ agfpg] ;kgf b]lvPsf] 5 . uLtdf ePsf] zAb …cGt/f{li6«oÚ …cGt/f{li6«o >lds–dhb'/sf] ;+u7gÚnfO{ ul/Psf] 5f]6s/L ;Daf]wg xf] h'g ;+u7g dfgj hfltsf] cleGg ;+u7g o;sf/0f x'g]5 elgPsf] 5 ls Toxf dflg;– dflg;sf] jLrdf s'g} klg lsl;dsf] lje]b afsL /xg] 5}g . k|To]s dflg;n] dflg;nfO{ dflg;sf] ?kdf x]g]{5 . of] uLt ;+3if{ / cfGbf]ngnfO{  Jofks  jgfpg ;+;f/sf] ;a} >lds–dhb'/nfO{ cGt/f{li6«o >lds–dhb'/sf] ;+u7gdf cfj4 x'g ;f] ;+u7g ;Dk"0f{ dfgj hflts} ;Ddfg ug]{ ;+u7g x'g]5 eg]/ ljZj:t t'Nofpb} cfGbf]ngsf] nflu ul/Psf] cfjfg xf] .

 

ljleGg cfGbf]ng / kl/jt{gaf6 g]kfnL ;+uLt nueu k|fo 6f9f 5 eGg' ;fx|} r'gf}ltk"0f{ ljZn]if0f xf] t/ jf:tljs s'/f clxn]sf] cj:yfdf of] eGbf csf]{ xfdL vf]Hg ;Sb}gf}+ . g]kfnL ;+uLtd} cfhLjg sfd ul//x]sf ;+uLtsf/x?nfO{ dfq bf]if lbP/ o;af6 xfdL pDsg ;Sb}gf}+ . xfdL ;a} g]kfnL o;sf] nflu lhDd]jf/ / hjfkmb]xL 5f}+ / oxf p7fPsf] ;+uLtsf] cfGbf]ngsf] ljifo k|fljlws ;+uLt eGbf a9L a[xQ/ ;fdflhs / /fhgLlts cfGbf]ngsf] ;+uLttkm{ nlIft 5 . ;ft ;fn, 5ofln; ;fn, hgo'4, ljleGg blnt, dw];L, d'l:nd, dlxnf, cflbjf;L hghftL, l;dfGts[t ;d'bfosf] cfGbf]ng / ^@÷ ^# sf] cfGbf]ngn] :yfkgf u/]sf] dfGotf / kl/jt{gsf] efOa|];g g]kfnL ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngdf sxL+ klg 5}g . ljleGg cfGbf]ng / kl/jt{gkl5 klg g]kfnL ;+uLtsf] cGtj{:t' pxL 5 . s'g} klg cfGbf]ngsf] k|efj To;df 5}g . cfGbf]ng / kl/jt{gkl5 >f]tfn] clws ?rfO{Psf] elgPsf kl5Nnf] ;dosf ;+uLtsf cGtj{:t' t emg\ k'/fgf] nf]suLtsf] e2f gSsnaf6 cTolws k|efljt 5g\ . tL uLtdf To:tf k|o'Qm zAbx? -y]uf]_sf] k|of]u ul/Psf 5g\ h'g w]/} cl3 d[t eO;s]sf 5g\ . To:tf zAbx?sf] k|of]un] ?9Lut k/Dk/f / clttk|ltsf] cltzoL df]xdfq JoQm ub}{gg\ ls ljleGg cfGbf]ngn] :yflkt u/]sf] kl/jt{gsf] lj/f]w ;d]t ub{5g\ . To:tf] ;+uLt l;h{gfn] ;fdflhs lhDd]jf/L / bfloTjnfO{ :jfGtM ;'vfoMsf] vfN8f]df dfq} n}hfb}g k|ltufdL / kZrufdL k|j[ltnfO{ ;xof]u k'of{pg cfkm}+ To;sf] cleGg c+u aGg ;d]t k'U5 .

 

;+uLt dflg; / ;dfhaf6 cnUu} ljifo xf]Og . of] ;dfhs} pTkfbg ePsf] sf/0fn] dflg; / ;dfhn] s:tf] ;f]R5 ;+uLt To;af6 k|efljt x'G5 . xfdL s] ;f]R5f}+ ;+uLtn] phfuf/ u5{ . xfd|f] b]zsf] u0ftGq, ;+3Lotf, wd{lg/k]Iftf / ;dfj]lztfk|ltsf] b[li6sf]0f / ltlgx?sf] cjnDjg z}nLn] xfd|f] lrGtg k|0ffnLaf/] k|i6 kfb{5 . ;+ljwfgdf ePsf] wd{lg/k]Ifsf] :ki6Ls/0fn] t ;+;f/nfO{ rlst t'NofO{lbPsf] 5 . ljleGg cfGbf]ngsf] ptf/ k5fl8 k'/fg} /fhg}lts k|j[lt / zf;g k|0ffnL bf]xf]l/g] hf] k|j[lt 5 g]kfnL ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ngsf] s]Gb|Lo / k|d'v cGtj{:t' ToxL x'g k'u]sf] 5 .

 

;+uLtdf cGtlg{lxt kl/jt{gzLn cfGbf]ngn] xfdLnfO{ kl/jt{gsfdL jGg pl2kg u5{ . ;ft ;fnsf] k|hftGqsf] :yfkgf / ;q ;fnsf] dx]Gb|n] u/]sf] /fhgLlts s', ;trfln; ;fnsf] k|hftGqsf] k'g:yf{kgf / 1fg]Gb|n] u/]sf] /fhgLlts s' / a};¶L lq;¶Lsf] cfGbf]ngn] :yfkgf u/]sf] kl/jt{gsfdL Joj:yf / To;kl5sf] /fhgLlts ljkof{; ult ;a}n] rfG6sf] Ps sbd cl3 a9\g] / b'O{ sbdkl5 x6\g] k|j[ltut ljz]iftf af]Sg' ;+of]u dfq} xf]Og . jf:tjdf of] xfdL s;/L ;f]R5f}+ eGg] s'/fsf] ha/h:t kl/0ffd xf] . g]kfnsf] cGtl/d ;+ljwfg, @)^# / g]kfnsf] ;+ljwfg -@)&@_ sf] l:kl/6 x]of}{+ eg] cem Tof] :ki6 x'G5 . ;+uLt Oltxf;sf] clen]v xf] . k~rfot sfndf /lrPsf g]kfnL ;+uLtn] lj=;= @)#& ;fnsf] hgdt ;+u|xsf] kl/0ffddf e"ldsf v]Ng] tTjx?, To;sf] dgf]lj1fg, ;du| k~rfot sfnsf] /fhgLlts r]tgfaf/] ;+s]t ub{5g\ t/ To;df k~rfosfnsf] ljsNksf] cfjfh, cfGbf]ng / cGtj{:t' sxL+ klg 5}g . xfd|f] ;+uLt lje]b / zf]if0f ljBdfg /xbf klg c;fWo} efj's, cg'zfl;t / ;flng 5g\ . xfd|f clws qmflGtsf/L uLtx?n] cfjfg xf]]Og cfb]z -km/dfg_ hf/L u5{g\ . /fli6«o uLtn] t emg\ lje]bsf] cGTo ljgf g} /fli6«o Pstf ;Dej x'G5 eGg] ;+Zn]if0f ub}{ wfld{s u'?sf dxfg\ pkb]zsf] cefjnfO{ k'lt{ ug]{ ;fdYo{ /fVb5g\ .

 

rLgn] klxnf] rf]6L sf]le8 –!( sf] lgoGq0f ug{ ;kmn ePkl5 j'xfgjf;Ln] eg]– æsf]le8–!( dflysf] ljhokl5 tkfO{x?n] dflg;x? cem a9L c;n ePsf] kfpg' x'g]5 .Æ pgLx?sf] of] ;+s]t u/fO{ ;+s6sf] sf/0fn] j}olQms :jfy{sf] 7fpdf ljsl;t ePsf] ;fd'lxs lxtsf] ;f]rk|lt nlIft lyof] . xfd|f] ;fd'lxs lxtsf] ;f]r, /fli6«o Pstf, /fli6«o lrGtg / ljlzi6 Ifdtf gfcf]dL Sn]gsf] ;s 8lS6«g k|of]u u/L e'sDkkl5 NofPsf] ;+ljwfg / sf]le8!( af6 r/d ?kdf k|tfl8t eO{/x]sf] cj:yfdf NofOPsf] k6s k6ssf] cWofb]z / ;+;b lj36gn] 5n{Ë agfOlbPsf] 5 . klxnf] ;+ljwfg;efsf] lj36gkl5 ;'? ePsf] lg/Gt/ kZrudgsf] lznlznfsf] lj?4 n8\g] g}ltstf xfn /x]sf] s'g} klg /fhgLlts bn;u gx'g'n] clxn]sf] g]kfnL /fhgLlts kof{j/0fsf] eofjxjf/] jtfp5 . ;+;b lj36g lj?4df p7]sf] gful/s cfGbf]ngdf ul/Psf] ljleGg ;f+:s[lts :6G6x?n] cfGbf]ngsf] ;+uLtnfO{ ljb|'kLs/0f u/]sf] oyfy{jf/] xfdL ;a} hfgsf/ 5f}+ . of] Ps k|sf/n] cfGbf]ngsf] ;+uLtsf] eofgs ljifofGt/0f ug]{ r]i6f xf] . of]] cfGbf]ngnfO{  ds'08f] / df:ssf] ?kdf k|of]u ul/Psf] oyfy{ k|df0f xf] .

 

cfkm' cg's"n ePdf dfq kl/jt{gnfO{ :jLsf/ u/]h:tf] ug]{ cj;/jfbL qmflGtsfl/tf / P]Soj4tf, JolQmjfbL / d'bf{jfbL zflGt lrGtg, bnfn k'hLjfbL / jr{ZjjfbL /fli6«o Pstf / cfkm'nfO{ kl/jt{g ug{ grfxg] atf]{Nt a|]Vtsf] sljtf …r]lª\hª b ljnÚ sf] h:tf] k|j[lt af]Sg] k|j[ltsf] af]nafnf g} cfhsf] g]kfnL ;+uLtsf] lgld{ltsf] k|d'v sf/s xf] . xfdL g]kfnL /fli6«o Pstfk|lt olt k|ltj4 5f}+ ls lje]b lj?4sf] s'g} klg cfjfh x/]s rf]6L /fli6«o Pstfsf] lvnfkmdf x'G5 / To;sf] 3f6L lgdf]7\g' g} ;j}eGbf 7"nf] /fi6«jfbL sfo{ x'G5 eGg] ;+:s[ltsf] lgdf{0f x'g uPsf] 5 . g]kfnsf] ;+ljwfgn] Pp6f 3/kfn'jf hgfj/nfO{ Pp6f hft jf wd{nfO{ k|>o lbg] u/L …;fj{hlgs lxtsf] ;DklQÚ sf] ?kdf :yflkt ug]{ Joj:yf u/]sf] 5 . g]kfnsf] ;a} ;+ljwfgn] ;DklQnfO{ df}lns xssf] ?kdf k|Tofe't u/]sf] 5 . ;+s6sfn afx]s cGo cj:yfdf df}lns xs lgnDag gx'g] ;+ljwfgjfbsf] dd{ cg';f/ df}lns xssf] ?kdf /x]sf] ;DklQsf] xs lj=;+= @))$ b]lv cfh;Dd lgnDagdf 5 . o; cy{df g]kfndf lj=;+= @))$ b]lv cfh;Dd ;+s6sfn 5 . cfh blnt, d'l:nd, cflbjf;L hghftL / l;dfGts[t ;d'bfonfO{ of] b]zdf Pp6f 3/kfn'jf hgfj/ eGbf klg tNnf] txdf afRg afWo kfl/Psf] 5 . b]zsf] ljleGg 7fpdf blnt, d'l:nd, cflbjf;L hghflt / l;dfGts[t ;d'bfosf] xhf/f}+ dflg;x? cfˆgf] ;DklQsf] ef]u u/]sf] cleof]udf h]ndf ;hfo e'Qmfg ul//x]sf 5g\ . of] xfdLnfO{ :jefljs nfUg] eO;s]sf] 5 . :jefljstf lgis[otf, lgn{Hhtf, lje]b / zf]if0fk|ltsf]  P]Soj4tf xf] . o; af/]df af]Ng' kg]{ dfgjclwsf/ cfof]u sxf 5 < gful/s cfGbf]ng sxf 5 < af}l4s ;dfh, /fhgLlts bn / cfnf]rgfTds r]t ePsf] ;r]t gful/s xfdL sxf 5f}+ < df}gtfsf] klg kIfw/tf x'G5 / kmfObf ;w}+ kZrufdLnfO{ k'U5 . xfdL cfGbf]ng klg ls:tfjGbLdf u5f}{+ . xfdL lje]bsf] cGTo klg ls:tfaGbL u5f}{+ . xfdL s'/Llt, s';+:sf/ / ?9Lut dfgl;stfsf] cGTo klg ls:tfjGbLdf u5f}{+ . xfdL ^@÷^# sf] hgcfGbf]ng eGbf w]/} k5fl8 kmls{;s]sf 5f}+ . kl5Nnf] ljBdfg /fhgLlts cj:yf Ps}rf]6L ck|Toflzt tl/sfn] cfPsf] xf]Og of] xfd|f] JolQmjfbL lrGtg, …;j} hgfj/ ;dfg 5g\ t/ s]xL hgfj/ clws g} ;dfg 5g\ .Ú egL 7fGg] ?9Lu|:t, hftjfbL ;f]r, bf;k|j[lt,  x'Nn8jfh / eL8tGqjfbL dfgl;stfsf] lg/Gt/ k|j[ltsf] pkh xf] . x/]s ;d:ofsf] ;dfwfg xfdL Ps b'O{ hgf sfstfnL /fhgLlts g]t[Tjdf vf]lh/x]sf 5f}+ . ;d:of cGt} 5 xfdL ;dfwfg cGt} vf]lh/x]sf 5f}+ . ;+;b lj36g ;txdf cfPsf] Pp6f kl/b[Zo dfq xf] . jf:tjdf ;txdf gcfPsf] ljifo cg]s 5g\ h;n] clxn] g]kfnsf] d"n sfg'g ;+ljwfg Ps geP/ cg]s ePsf] k'i6L ub{5g\ . s'g} klg sfg'gsf] cg]stf sfg"g / Gofoljlxgtfsf] cj:yf xf] . ;+;b lj36g lj?4sf] cfGbf]ngdf b]lvPsf dflg;x?sf] km/s km/ssf] k|b{zg z}nLn] k|ltudg lj?4sf w]/} cfGbf]ng cem} afsL /x]sf] af/] ;+s]t ul/lbPsf] 5 . lxhf] cfGbf]ngdf ;u}+ x'g]x?sf] cfh csf]{ cfGbf]ngdf d'7e]8 x'g] l:yltn] k|ltudgsf] ax'?k / ax'txnfO{ pbfËf] agfO{lbPsf] 5 . k/Dk/fjfbL a}rfl/s lg/Gt/tf eGbf /fhgLlts / ;fF:s[lts Sofdf]ˆn]h eofgs x'G5 . oxL sf/0f g]kfnsf] ljleGg cfGbf]ngx?n] :yflkt u/]sf] kl/jt{g k6s k6s lj3l6t x'g] u/]sf] 5 .

 

cGofo hxfF ;'s} xf];\ To;n] ;a} 7fpFdf vt/f k}bf u5{ . dfl6{g lgdf]n/sf] :jLsf/f]lQm h:tf] xfdLn] c?dfly x'g] zf]if0f / bdgsf] lj?4 jf]n]gf}+ eg] xfdLdflysf] lje]b / zf]if0f lj?4 af]Ng] sf]xL klg afFsL /xb}g . c?dfly lje]b, zf]if0f / cTofrf/ x'Fbf rflx+ df}g j:g] clg cfkm'nfO{ ;d:of x'Fbf sf]xL af]n]gg\ eg]/ u'gf;f] ug]{ k|j[ltn] lje]bsf] cGTo x'Fb}g . ;Dk"0f{ cfGbf]ngsf] jLrdf Pstf eP dfq ;Dk"0f{ lje]b, zf]if0f / cTofrf/sf] cGTo ;Dej x'G5 / /fli6«o Pstf sfod x'G5 .

 

cfOG:6fOgsf] u'?Tjfsif{0f t/Ë / k|zf/0f;DaGwL eljioaf0fL ;xL ;fljt ePkl5 lzIff, :jf:Yo, lj1fg, /fhgLlt, ;dfhzf:q, cy{zf:q, ;flxTo, snf / ;+uLt nufot ;Dk"0f{ ljifodfly To;sf] k|efj;DaGwL ljleGg sf]0faf6 5nkmn, ax; / ljZn]if0f eO/x]sf] 5 . vuf]nzf:qL ;faf]r{ dfsf{sf] cg';f/–æof] If0f;Dd xfd|f] cfFvf cfsfzdf lyof] / xfdLn] u'?Tjfsif{0fsf] t/Ësf] ;+uLt ;'Gg ;s]sf lyPgf}+ . cj xfdLn] of] ;+uLt ;'g]sf 5f}+ / cj cfsfz pxL /xg] 5}g .Æ cfsfz cgGttfsf] ljDj xf] / u'?Tjfsif{0fsf] t/Ësf] cl:tTj / To;sf] ;+uLtn] cfsfzsf] kl/jt{gzLntfnfO{ cfh phfuf/ / k|dfl0ft ul/lbPsf] 5 . kl/jt{glzntf ;hLj x'g'sf] Ps dfq k|df0f xf] . ultlzntf / cGt/lqmof ;+uLtsf] hGdsf] klxnf] zt{ xf] . kl/jt{gnfO{ ;j}eGbf ;'Id tj/n] ;+uLtn] cleJoQm ub{5 . ;dfhsf] kl/jt{glzntf / ;hLjtf xfdL ;+uLtsf] dfWodåf/f klxrfg ug{ ;S5f}+ . s'g} klg cfGbf]ngsf] ckl/xfo{tf kl/jt{gsfdL b[li6«sf]0f / k|j[ltdf x'G5 . s'g} klg ;dfhsf] cfGbf]ng To; ;dfhsf] ;+uLt xf] h;n] ;dfhsf] r]tgfnfO{ cu|ufdL / kl/jt{gsfdL agfpg pl2kg u5{ . ljleGg cfGbf]ng / kl/jt{gsf] t/Ë / pdªun] g} ;+uLtdf cGtlg{lxt cfGbf]ng / cGtj{:t'nfO{ k|of0fsf/L agfpg] ePsf]n] ;dfhnfO{ ultlzn / cu|ufdL agfpg] ;fdflhs bfloTj k'/f ug{ cfGbf]ng / kl/jt{gnfO{ dxz'if ug{', lrGtg ug{' / To;k|lt cfˆgf] l;h{gfsf] dfWodåf/f k|ltlqmof / cleJolQm lbg' h?/L x'G5 .


२०७८ साल कार्तिक १३ मा नयाँ पत्रिकामा प्रकाशित
https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/1536/2021-10-30

Thursday, April 30, 2020

Dialogue


Dialogue
                                                                                      - Dutendra Chamling
Say newspaper or television
Say radio or any other social site
Sparkling everywhere
But someone is extinguishing it
Who is opposing not only fire but also to light

Fire,
That is one of the most ancient and comprehensive language
Found by human
By means of which human interacted with the nature
And the world grew prettier

And it is necessary
Language for dialogue
Dialogue for transformation
Transformation for human and society

Dialogue is as first touch of child to the earth for the movement

Every game is a language
As, Communalist language -- Chess
Socialist language -- Football
Capitalist language -- Cricket
Feudalist language -- Martial Art
And conscience -- cycle of language

Dialogue is to set a fire to that burning fire that cannot be blown out by splash of water

If water and stone lacks dialogue
Lichen forms between them
The lightning stroke, the thunder roll
If sky and earth lacks dialogue
In the absence of dialogue between tree and soil
No matter how big the tree is, it will fall
Absence of dialogue is that wall
Which is enough for each and every destruction

Dialogue is identifying the light which is spreading in the eye of fingers through Braille alphabet

Either say Democracy or Self-government
Republic or Constitution
These all are language
But here the remorseful point is that
Still there is absence of dialogue
But now perhaps that very ancient language of human is remaining

But now perhaps that very ancient language of human is remaining to emerge…


*© Published.

Translated by Sirjana Tamang



Sunday, August 18, 2019

अम्बर गुरुङको आकाश र धरती- दुतेन्द्र चाम्लिङ




 अम्बर गुरुङको आकाश र धरती

           
                                                                                             -दुतेन्द्र चाम्लिङ


कुनै सर्जक र कलाकारले आफुलाई ‘एनाक्रोनिस्ट’ घोषणा गरिेसकेको सन्दर्भमा उसलाई सामयिक सोचिदिनुमा समाजले भविष्यमा के भुक्तान गर्नुपर्ला ?

‘अम्बर गुरुङ’ भन्ने वितिक्कै हाम्रो अगाडि ‘नौलाख तारा उदाए’ र ‘म अम्बर हुँ, तिमी धरती' आउँछ । झन्डै आधा शताब्दी इतिहास भएका यी दुई गीत अम्बर गुरुङको पर्यायको रुपमा स्थापित छन् । नेपाली संगीतमा अम्बर गुरुङको पहिचान स्थापित हुनुमा यी दुई गीतको विशेष भूमिका छ । गीत लेख्ने, संगीत गर्ने र गाउने वाज्ञकार भए पनि अम्बर गुरुङको व्यक्तित्व विशेष रुपमा संगीतकारको रुपमा स्थापित भयो । यसो हुनुमा उनका समकालिन गायक र गीतकारहरुको प्रभावशाली उपस्थिति एक कारक हो भने मुख्य कारण चाहिं संगीतप्रतिको उनको चिन्तन नै हो । गायकलाई एउटा अभिनेताको रुपमा र संगीतकारलाई निर्देशकको रुपमा हेर्ने उनको दृष्टिकोणले अझ बढी त्यसमा भूमिका खेलेको छ । तर पनि उनको स्बरमा आफ्नो छुट्टै किसिमको विशिष्टता छ । कतै टाढाबाट आएजस्तो तर नजिक, कतै टाढा गएजस्तो तर नजिक, विहानको कट्मेरो ताराजस्तो मिर्मिरे उज्यालोसँग पनि नहारेको, नीलो हुँदै गरेको आकाशमा पनि चहकिलो । गीतको संरचनाप्रतिको आग्रहको बिलोमले भावसम्मको फरकपन पनि दिनसक्छ । यद्यपि गीतको विशिष्टता भावको फरकपन हुनुमा मात्र सिमित छैन । अम्बर गुरुङको केही गीतहरु गीतको परम्परागत संरचनाको बिलोमलाई लिएर एक हदसम्मको त्यो प्यारामिटरसम्म पुगेका छन् जसले संगीतको विशिष्ट शैली सिर्जनामा योगदान दिएका छन् ।

‘नौलाख तारा उदाए’ र ‘म अम्बर हुँ तिमी धरती’
संगीतमा लय, ताल, ध्वनिको संघटना र संघर्षणको उपस्थिति हुन्छ । संगीतमा निहित ती लय, ताल, ध्वनिको संघटना र संघर्षणको कारण हाम्रो चेतनाले पत्तो पाएमा हामी संगीतसम्म पुग्छौं । संगीत हाम्रो चेतना देखिको चेतनासम्मको यात्रा हो । संगीतलाई ध्वनीमात्र बुझिदिनु साधन सम्झेर साध्य विर्सिदिनु जस्तै हो । यस अर्थमा अम्बर गुरुङको ‘नौलाख तारा उदाए’ गीत सुरु हुनु अघि वाद्ययन्त्रको जुन आवेग छ, त्यसपछिको मौनता र त्यसपछि फेरि वाद्ययन्त्रको आवेग र आलापको उपस्थितिको कारणहरुको विश्लेषणपछि मात्रै हामी ‘नौलाख तारा उदाए’ मा पुग्नेछौं । कुनै पनि सर्जकको एउटा निश्चित समयमा रचिएका रचनाहरुको विचार बिल्कुल अलग रुपले एक अर्काको ‘अम्बर’ र ‘धरती’ को हदसम्म पुग्दैनन् । कुुनै पनि सर्जक आफ्नो समकालिन सिर्जनाहरुमा निरन्तर रुपमा चिन्तनको सापेक्षमा गुज्रिरहेको हुन्छ र उक्त सर्जक यसबारेमा पूर्णरुपले सचेत हुन्छ । लगभग एउटै समयमा आएको ‘नौलाख तारा उदाए’ र ‘म अम्बर हुँ तिमी धरती’ गीतको समयको चेतनाको आवाज ‘नौलाख तारामा उदाए’मा उदाएर ‘म अम्बर हु“, तिमी धरती’ मा अस्ताएको विश्लेषण गर्नु उचित हुँदैन । राज्यको अस्तित्व जुन हदसम्म वर्तमान समयमा संसारमा व्याप्त छ र जुन हदसम्मको राज्यप्रति वर्तमान समयको आम मानिसको धारणा छ, त्यो रहेसम्म त्यसले अन्तत ‘म अम्बर हु“, तिमी धरती’ गीतलाई एउटा विशुद्ध प्रेम गीतको रुपमा मात्रै विश्लेषण गर्ने सुविधा प्रदान दिइरहनेछ । यो गीतमा जुन अन्त छ, अद्भुत छ र त्यो मौनता होइन खासमा एउटा सन्नाटा हो ।

गीतिनाटक, क्वायर, क्यान्टाटा र सिम्फोनी
‘नयाँ लहर’ क्यायरमा डाँडामा घामको प्रकाश बिस्तारै हिंडे जस्तो एउटा एक पाइला, अर्को दुई पाइला, अर्को तिन पाइला गर्दै हिड्ने शैलीको संगीत छ । सुरुमा ब्युँझाएको एउटा प्रक्रिया, त्यसपछि हिंडाईको प्रक्रिया, त्यसपछि एउटा तिब्र हिंडाईको प्रक्रिया, त्यसपछि विश्रामको प्रक्रिया, फेरि सुस्त र तिब्र हिंडाईको प्रक्रिया र एउटा निश्चित लक्ष्यमा पुगेर त्यसको समीक्षा गर्दै अर्को लक्ष्यको यात्राको लागि आह्वान गरिएको यो क्वायर संगीतको आधारमा नेपाली संगीतको एउटा उपलव्धि हो । चाका बनाइरहेको मौरीहरुमा हावाको सानो लहरले पैदा गरेको तरङ्ग, किनारतिर फैलिंदै गरेको समुद्रको छालजस्तो लहरको तरङ्ग भएको ‘नयाँ लहर’ क्वायर अम्बर गुरुङको क्वायरहरु मध्येको एक उत्कृष्ट क्वायर हो । खोलाको कलकल, छाँगाहरुको छङछङ, बतासको सरसर, मौरीहरुको भुनभुन, फूलहरुको मगमग, चराहरुको चिर्बिर चिर्बिर, बालाहरुको लहलह, शीतको टलपल टलपल, जूनको टहटह आदि जस्ता अन्तर्वस्तु निहित यो क्वायर संगीतको क्षेत्रमा पश्चिमी संगीतको लागि पनि एउटा नयाँ भाषा हो । अम्बर गुरुङमा पूर्वीय शास्त्रीय संगीत, आधुनिक संगीत, नेपाली लोकगीत र पाश्चात्य संगीतको विषद् अध्ययन रहेको हामी उनको क्वायर र क्यान्टाटाको संगीत सुन्दा विशेष गरी अनुभूत गर्न पाउँछौं । ‘वीर गोर्खा’ र ‘स्मृति’ जस्ता क्यान्टाटामा अम्बर गुरुङले जुन संगीतको गुम्बज निर्माण गरेका छन्, त्यहाँ हामी उनको संगीतमाथिको कल्पना र चिन्तनको बृहत आयतनलाई अनुभूत गर्ने अवसर पाउँछौं । विशेषगरी ‘स्मृति’ क्यान्टाटाको कुनै अंश सुन्यौं भने त्यसले स्रोतामाथि स्मृतिको प्रतिक्रियालाई यसरी क्रियाशिल बनाइदिन्छ कि स्रोताले विभिन्न स्मृतिहरुको अन्तरसम्बन्धलाई एउटा शान्त तलाउको पानीको सम्बन्धित सापेक्षमा बोध गरिदिन्छ । तलाउको पानी धेरै बुँदहरुको समष्टिगत रुप पनि हो र त्यो कुरा स्वीकार गरेपछि नै तिनीहरुले एउटा तलाउको रुप प्राप्त गर्दछन् । शान्त तलाउमा एउटा सानो बुँद खस्दा त्यसको रेलीहरु सम्पूर्ण तलाउभरिमा फैलिए जस्तो, त्यसको प्रभाव परेजस्तो कुनै स्मृति आउ“दा अरु स्मृतिमा फैलावटको सम्बन्ध भएजस्तो ‘स्मृति’ क्यान्टाटाको संगीतमा यस्ता तरङ्गहरु छन्, जसलाई सुन्दा तरङ्गको माध्यमद्धारा हामी अरु स्मृतिमा पुग्छौं । त्यसको प्रशारण रबरमा प्रशारण हुने भाइब्रेसनको जस्तो कम छ, गुरुत्वाकर्षण जस्तो बढी छ । संगीतको प्रतिक्रियाको सूक्ष्म प्रक्रियाबाट गुज्रिएको यो क्यान्टाटा नयाँ प्रयोगको आधारमा उत्कृष्ट छ । ‘कुन्जिनी’, ‘मुना मदन’ र ‘मालती मंगले’ गीतिनाटक मध्येमा ‘मालती मंगले’ मा उनको संगीतको उत्कृष्टता हामी पाउँछौं । लोकलय र लोकसंगीत माथिको अम्बर गुरुङको अध्ययन र चिन्तनको कारणले ‘मालती मंगले’ गीतिनाटकको जस्तो विशिष्ट संगीत सिर्जना सम्भव भयो । ‘मुना मदन’ गीतिनाटकको अम्बर गुरुङको संगीतले विशेष गरी चाहिं अरुणा लामाको स्वरमा विशेष पूर्णता पाएको छ र त्यो खास गरी ‘मुनामदन’ गीतिनाटकको अरुणा लामाले गाएको केही विशेष गीतहरुमा लागु हुन्छन् र ती गीतहरु र तिनको संगीत संयोजन नारायणगोपालको संगीत र स्वर रहेको र गीतिनाटकको इतिहासमा एउटा इतिहास रचेको ‘मुनामदन’को संगीतको समानान्तर छ । अम्बर गुरुङको ‘सयपत्री’ सिम्फोनीमा संगीतको आरोह अवरोहहरुको यस्तो साङ्ग्रिलाहरुको निर्माण गरिएको छ कि त्यसमा नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक अन्र्तवस्तुहरु छर्लङ्ग प्रतिविम्वित भएको हामी पाउछौं । संगीत विशुद्ध भाव र संवेग मात्रको प्रतिक्रिया स्वरुप निर्माण हुने नभई सामाजिक र सांस्कृतिक चेतनाको आधारमा निर्माण हुने भएकोले संगीतको सापेक्षित विशिष्टता हुन्छ । त्यस अर्थमा नै संगीत मौलिक हुन्छ । नेपालीले नेपाली मौलिक संगीत भनेर अनुभुत गरेको संगीतलाई नै अरु सामाजिक, साँस्कृतिक र राजनीतिक पृष्ठभुमि भएका स्रोताहरुले नेपाली मौलिक संगीतको रुपमा स्वीकार गर्नुले कुनै पनि कला, साहित्य र संगीतको सीमारेखा हुदैन भन्ने कुरालाई अस्वीकार गरेको प्रष्ट हुन्छ । संगीतको अन्तर्वस्तु मानिस र तिनीहरुको समाज र संस्कृतिबाट नै प्राप्त हुन्छन् भन्ने कुरा सधैं नयाँ हुनु असामान्य कुरा हो । मानिसहरु गोरु लिएर खेततिर जाँदै गरेको, खेतालालाई खाजा लिएर मेलोतिर जाँदै गरेको, नीलो डाँडामा बादलको साना साना टुक्राजस्तो भेडाहरु र भेडा गोठालाहरुको सुसेलीहरुले गुन्जित वातावरण, हाटबजारको सिमित र शान्त कोलाहल, साइकल, गाडी र रेलको आवाज, स्कुल गइरहेको साना साना स्कुले केटाकेटीहरु, युवाहरुको आवेगहरु, चौतारीमा शीतल तापिरहेका वृद्धवृद्धाहरु, कतै घाम, कतै छा“या, कतै पानी परिरहेको, कतै समथर फाँट, कतै बारीमा मल घोप्टाएको जस्तो चुरे पहाड, कतै उपत्यका, कतै नीला पहाड र कतै दहीजस्ता सघन हिमाल, ढिलो र चाँडो कुदिरहेको बादल आदि ‘सयपत्री’ सिम्फोनीको अन्तर्वस्तुमा प्रतिविम्वित भएका छन् । ध्वनीको निर्माणमा भुगोलको महत्वपूर्ण भुमिका हुन्छ र ती ध्वनीहरुले आफु उत्पत्ति भएको समाज र परिवेशले निर्माण गरेको चरित्रहरु बोक्दछन् । भौगोलिक विविधतामा उत्पादन हुने विविध ध्वनीहरु, त्यसको विविध प्रकृति र विविध विशेषताहरुको संयोजन मार्फत ‘सयपत्री’ सिम्फोनीले संगीतमा नेपालको भौगोलिक विविधतालाई विशिष्ट ढंगले प्रतिविम्वित गरेको छ । ‘सयपत्री’ सिम्फोनी यीनै अन्तर्वस्तुले एउटा विशिष्ट नेपाली संगीत बनेको छ । पञ्चायत कालको अन्त्यतिर रचना गरिएको ‘मिर्मिरे’ सिम्फोनीमा सुरुमा ढिकी कुटेको, जाँतो पिंधेको आवाज, घट्टा चलाएको, त्यसपछि मिलको फिताको आवाज, अस्ताउँदै गरेको जून र ताराहरु, झन् झन् चम्किदै गईरहेको पश्चिमको केही ताराहरु अन्तर्वस्तुहरुको विम्बको रुपमा आएका छन् । संगीतको गुम्बजमा स्वयं आकाश रिमरिम उज्यालो भएर प्रकाशको स्रोतमा संक्रमित भएर अँध्यारोबाट आकाश नीलो हुँदै गएको छ । सिम्फोनीको वीचमा घण्टाघरको घडीले गरेको चार बजेको संकेत, ठुलो भाले बासेको आवाज, त्यसपछि सानो भाले बासेको आवाज (सामाजिक र सांस्कृतिक रुपमा यसलाई अर्थ दिनुमा लैङ्गिक विभेदको सामान्यीकरणको मनोविज्ञानको अंश छ) र त्यसपछिको मानिसहरुको उठ्ने तरखर र तिनीहरुले उत्पादन गरेको विभिन्न ध्वनीहरु, झ्याल ढोकावाट निस्किएको वत्तीको उज्यालोहरु थपिंदै गरेको यति थपिदै गरेको कि वत्तीले नै संसारमा विहान हुन्छ जस्तो । संगीत संयोजनको आधार, विम्बको बेजोड सिर्जना, संगीतको प्रतिक्रियाहरुको प्रक्रिया र तिनीहरुमा स्थापित सम्बन्ध र निश्चित परिवर्तनको आग्रहहरुसहित विहान तर्फको प्रयाणको कारणले यो सिम्फोनी विशिष्ट छ ।

अर्केस्टाको अधुरो आख्यान
नेपालको संगीतलाई चिनाउने अर्केस्ट्रा बनाउने अम्बर गुरुङको सपना नेपालको मौलिक बाजाहरुलाई लिएर हो । सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र राजनैतिक रुपमा चरम विभेद रहेको समयमा नेपालमा उनले नेपाललाई चिनाउने अर्केष्ट्रा बनाउने सपना देखेका थिए । मानिस मानिसको समान स्तरमा संवाद हुने सम्भावना नरहेको अवस्थामा उनले विभिन्न वाजाहरुको संवाद गर्ने अर्केष्ट्रा बनाउने सपना देखेका थिए । अर्केष्ट्रा त्यो समूह हो जहाँ प्रत्येक अर्केष्ट्रल वाद्यवादकले कुनै निश्चित वाद्ययन्त्रमा आफुलाई समाहित गरी बढी भन्दा बढी अरु वाद्ययन्त्रसँग संवाद गरी निर्दिष्ट संगीत सिर्जनामा योगदान गर्दछन्, त्यसको अम्बर गुरुङले सपना देखेका थिए । नेपालको मौलिक वाजाहरुमा प्रखर वाद्यवादकहरुको एउटा अर्केष्टा बनाएर नेपालको मौलिक संगीत अन्तराष्ट्रिय रुपमा चिनाउने सपना देख्ने र ‘हार्मोनियमः प्रसिद्ध अभागी बाजा’ जस्तो निवन्ध लेख्ने अम्बर गुरुङले धेरै नेपाली बाजाहरु अभागी (भाग्यवादी अर्थमा होइन) भएको देखे । अहिलेको राष्ट्रगानमा धेरै बाजाहरु भयो भनेर आधाभन्दा बढी बाजाहरु सरकारले हटाउन लगाएको देशमा अम्बर गुरुङको अर्केष्ट्रा बनाउने सपना कवि गोपालप्रसाद रिमालको ‘आमाको सपना’ जस्तो भयो ।

सिर्जना, समसामयिकता र त्यससको सामाजिक योगदान
एउटा निश्चित राजनीतिक व्यवस्थाको त्यही अनुरुपको भाषा, कला, साहित्य, संगीत र संस्कृति हुन्छ । राजनीति विल्कुल यी संक्षेत्रहरुबाट अलग नभएर यिनिहरुको निरन्तर सम्बन्धहरुको प्रतिफलसँग सम्बन्धित र निर्देशित हुन्छ । तर सर्जकको भूमिका राज्यको वातावरणकुलित व्यवस्थालाई टेवा दिने सिर्जना गर्नुमा मात्र छैन । नेपालको सय वर्षको लामो संगीतको इतिहासमा अहिलेसम्म मानक स्थापना गरेको मानिएको सन्दर्भमा सबैभन्दा बढी रुचाइएका गायक, कवि—गीतकार र संगीतकार त्यो समयबाट आउँछन् जो तिस बर्षे निरकुंश पञ्चायतकालबाट प्रतिनिधित्व गर्दछन् र यो कुनै महान् संयोग पनि होइन । तत्कालिन राजा महेन्द्रको आग्रहमा अम्बर गुरुङ दार्जिलिङ (पुर्खौली घर तनहुँ जिल्लाको रिसिङ) बाट नेपाल आएपनि जुन हदसम्म केही राष्ट्र सर्जकहरुले महेन्द्रको राष्ट्रवाद वा पञ्चायत पक्षधर सिर्जनामा ‘इतिहास’ रचेका छन् त्यो हदसम्म उनको कुनै पनि सिर्जनामा महेन्द्रको राष्ट्रवाद वा पञ्चायत पक्षधरता देखिदैन । अब आउने दिनमा अम्बर गुरुङलाई बिर्सिएन भने उनको उनले ‘आफुले प्रकाशन गरेको सिर्जना’मा महेन्द्रको राष्ट्रवाद वा पञ्चायत पक्षधरता देखिदैन भन्नु बढी वस्तुसंगत हुन्छ । उनको अप्रकाशित रचना र उनको बायोग्राफी आएमा त्यसले आफैं प्रश्न र जवाफ लिएर आउने छ । तर उनको सिर्जना महेन्द्रको राष्ट्रवाद वा पञ्चायतप्रति पक्षधरता नदेखिनुको हद मौनता मात्रमा पनि सिमित छैन बरु त्यो पञ्चायतकालको धेरै सर्जकको सिर्जनाहरुझैं काल्पनिक उदासीको मुड सिर्जन गरी समकालिन समस्याप्रति आँखा चिम्लने अवस्थाको निर्माण गर्ने मनोविज्ञान र त्यसको स्थापना गर्ने ध्येय राख्ने सिर्जनासँग सामेल छ । “म जान्दछु, यति धेरै भावुकता यो जीवनले हामीलाई मागेको स्पष्टीकरणको जवाफ होइन ।” भन्ने चिन्तन भएका अम्बर गुरुङ जस्ता सर्जकलाई पञ्चायतकालको निरकुंशतामा त्यस समयका अरु सर्जकको सिर्जनाझैं उनका सिर्जनामा भावुक गीतहरुको प्रमुख स्वर हुनु उनकै लागि ‘प्रश्नलाई पनि प्रश्न’ हो । उनको लोकशैली र अधिकांश आधुनिक गीतहरु बाहेक अरु गीतहरु नेपालको गीतको अन्तर्वस्तुको आम समस्या झैं सामाजिकताको सन्दर्भमा बढीमा अर्को एकजनासम्म मात्र पुगेका छन् र त्यो अर्को एकजना, प्रेमिका बाहेक अरु कोही पनि होइन । नेपालमा धेरै खराब गीत लेखिसकिएकोले अब उत्कृष्ट उपाय भनेको खराब गीत लेख्नुबाट आफुलाई रोक्नु हो भन्ने अम्बर गुरुङले थोरै राष्ट्रिय गीत लेखे, थोरै राष्ट्रिय गीतमा संगीत गरे, थोरै राष्ट्रिय गीत गाए र ‘उत्कृष्ट उपाय’ व्यवहारतः लागु गरे । फेरि पनि अम्बर गुरुङले संगीत गरेको ‘रातो र चन्द्र शूर्य जङ्गी निशान हाम्रो’ र ‘नेपाल आमा कहीं छौ घाम कहीं छौ छाँया हे’ मा जुन संगीत छ, त्यो राष्ट्रिय गीतको संगीतमा हुनुपर्ने अन्तर्वस्तुको विपरित स्तुति, उदासी र स्वप्नविहिनता जस्ता अन्तर्वस्तु निहित छन् । हाम्रो कतिपय राष्ट्रिय गीतहरु यस्ता छन्, जंगबहादुरको मुलुकी ऐन पढ्दा हामी एकसय पचास बर्ष पछाडि आज जसरी अद्भूत संग्रहालयको औचित्यलाई त्यस ऐनले पुष्टी गर्न योगदान दिएकोमा त्यसले सबैलाई उछिनेको वोध गर्दछौं, आउने पुस्ताले अहिलेको ‘राष्ट्रिय गीत’माथि राख्ने धारणा कस्तो हुनेछ भनेर अनुमान गर्न सायदै सक्षम छौं । बालकृष्ण शमको भौतिकवाद जस्तो राष्ट्रियता र भावुक मानवता समानान्तर धारणा होइनन्, यी धारणाहरु एकअर्कालाई कुनै विन्दुमा पुगेर चाडैं भेट्छन् र एकअर्कालाई भेट्ने वित्तिकै तत्काल काट्दछन् । पोलिस संगीतकार फ्रेडरिक सोपेंझै अम्बर गुरुङ पनि यी दुई धारणाको पक्षधरतालाई लिएर आफ्नो विचारलाई आफैं काट्छन् । निकै अघि लोकगीत गाउँदिनँ भनेर पारिजातबाट कडा आलोचना खेपेका अम्बर गुरुङले आधुनिक गीत, गीतिनाटक, चलचित्रको गीत, क्यान्टाटा, क्वायर, सिम्फोनी, राष्ट्रिय गीत र राष्ट्र गानमा लोकगीतको अन्तर्वस्तुलाई चेतना सहित सम्मिलन गरेको कारणले नै ती विशिष्ट छन् ।

स्वर, शव्द , संगीत र निबन्ध
शंकर लामिछानेको शब्द रचना ‘जसै साँझ पर्यो’ मा अँध्यारोको सघनतालाई अम्बर गुरुङको संगीत, स्वर र गायकीले एउटा छुट्टै क्षितिज देखाएका छन् जसले अभिव्यक्तिको सीमालाई अन्त्य होइन सुरुवात ठान्न अपिल गर्दछ । उनले ईश्वर बल्लभको गीत ‘यो जिन्दगीको के कुरा, सपना हो र के कुरा’मा क्षणभंगुरताको अस्तित्वले हरेकको सम्पूर्णतामा खेल्ने भूमिकालाई प्रस्तुत गर्न अदभूत रिदमको संयोजन गरेका छन् । बैरागी काइँलाको ‘औंलाहरु चुमेर औंला भरि सलाम’ कवितामा जुन अनुराग र अपिल छ, त्यो उतिकै भावमा अम्बर गुरुङको संगीत र स्वरमा आएको छ ।  अम्बर गुरुङको स्वरको विशिष्टता ‘उ पनि त कोही पराया होइन’, ‘म अम्बर हु“ तिमी धरती’, ‘नौलाख तारा उदाए’ ‘आँसु र हाँसोको यो संघर्ष जीवनमा’, ‘रातै भरी’ गीतमा हामी अनुभूत गर्न सक्छौं । ‘जसै केश तिमीले फुकायौ, हावा गजवसँग लहलायो’ गीतले अनुरागलाई यति सरल ढंगले व्यक्त गर्न सकिन्छ भन्ने अम्बर गुरुङको गीत रचनाले पुष्टि गर्छ । अनौपचारिक शैलीमा सम्बन्ध, भावना र जीवन दर्शनमाथि गीत मार्फत गहिरो अभिव्यक्ति दिनु उनको विशिष्टता हो । उनको दुइवटा गीतसंग्रह ‘सम्हालेर राख’ र ‘अक्षरका आवाजहरु’ मा संग्रहित गीतहरुले सौन्दर्यबोध, गहिरो मानवीय भावना, उन्मुक्त कल्पना र संबेदनशीलताप्रति गीतको लागि आग्रह राख्दछन् । ‘ए कान्छा मलाई सुनको तारा खसाइ देउ न’ ‘डाँडापारी हिउँ परेछ, डाँडावारी पानी’, ‘यी आँखाबाट बगाइसकें कोशी कणाली’ र ‘मालतीमंगले’ गीतिनाटक जस्ता लोकशैलीको संगीतले अम्बर गुरुङको संगीतको विविधतालाई आकास दिएका छन् । हरिभक्त कट्वालको ‘पोखिएर घामको झुल्का भरी संघारमा’ गीतमा जुन अनुराग र अपिल छ, त्योस“ग संवाद गर्न संगीतको प्रतिक्रियामा अम्बर गुरुङले प्रिल्युडमा जम्मा तेह्र ओटा प्रक्रियागत ढंगले संवेगको उच्छलनलाई प्रविष्टि दिएका छन् । त्यसमा पनि जम्मा पाँच किसिमका अलग अलग संवेगका उच्छलनहरु छन् । सुरुको चार ओटा उच्छलन दुइ उच्छलनको क्रमिक संवाद हुन् तर ती चार चोटी एकपछि अर्को गरी आउँछन् र तिनीहरु फरक दिशातिर अग्रसर छन् । पाचौं र छैटौं समान उच्छलनमा समान सपनाको तरङ्ग छ र सातौं, आठौं र नवौं समान उच्छलनमा विश्वसनियताको तरङ्ग र दशौं, एघारौं, बाह्रौं र तेह्रौं समान उच्छलनमा ती अघिको फरक फरक उच्छलनले चार समान उच्छलन निमार्ण गरेका छन् । यी अन्तिम चार उच्छलनले अनुराग र अपिललाई अरु सौन्दर्य थपेका छन् । ‘मेरो यो गीतमा जुन मुच्र्छना छ, त्यो तिमी होइनौ को भन्न सक्छ’ गीतको संगीतमा उमङ्गको भब्य तरङ्ग छ । पी एल श्रेष्ठले गाएको ‘तिम्रो माया मेरो लागि आकाश भन्दा ठुलो हुन्छ’ गीतमा अम्बर गुरुङले संगीतको लयमाथिको अनौपचारिकतालाई प्रयोग गरेका छन् । उनको निबन्ध संग्रह ‘कहाँ गए ती दिनहरु’ मा गएका दिनहरुको सम्झना मात्र छैन उनको साहित्य, कला, संगीत र जीवनप्रतिको चिन्तन र दृष्ट्रिकोणसहित आउने दिनको सपना पनि छ ।


राष्ट्रगानको संगीत र त्यसको अन्तर्वस्तु
“अरु कलाकारले जस्तै संगीतकारले पनि संगीतको माध्यमद्वारा सामाजिक आवश्यकतालाई पूर्ति गर्दछ ।” भन्ने जर्मनी संगीतकार अन्स्र्ट फिशरको भनाई कतिसम्म वस्तुगत छ भन्ने नेपालको राष्ट्रगानको संगीत सुनेपछि हामी बोध गर्छौं । त्यो कुन अर्थमा भने राष्ट्रगानको संरचनाको जुन शैली छ, त्यसले हामीलाई प्रवृति परम्परा बनेर एउटा संस्कृतितिर विकास भइरहेको आभाष दिन्छ । खासमा संगीत भन्दा अघिको नयाँ राष्ट्रगानको जुन शैली, संरचना  लय छ त्यसलर पुराना राष्ट्रगान र राष्ट्रिय गीतको संगीत प्रति नै लयलाई लिएर आग्रह राखेको छ । जडताको निरन्तरता दिर्घताबाट पनि प्रष्टिन्छ ।  तर अम्बर गुरुङले राष्ट्रगानमा संगीतको त्यस्ता अन्तर्वस्तुको सिर्जना गरे त्यसले राष्ट्रगानको जन्मलाई नै नयाँपन दिन्छ ।  राष्ट्रगानको संगीतमा जुन प्रयाण छ, त्यो बैसठ्ठी त्रिसठ्ठीको जनआन्दोलन प्रयाण हो । जनआन्दोलनको प्रयाणप्रतिको ऐक्यबद्धता र प्रतिक्रिया नै राष्ट्रगानको संगीतको अन्तर्वस्तु हुन् । जनआन्दोलनले स्थापित गरेको मान्यता नै राष्ट्रगानको भाव हो । जनआन्दोलनको सम्पूर्ण उल्लास, दृढता, संकल्प, विश्वास, पहिचान—एकता र सपना राष्ट्रगानको संगीतको अन्र्तवस्तु हुन् । राष्ट्रगानको संगीतको प्रयाणमा जुन आवेग छ त्यो नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अवश्यम्भावीतिर लक्षित छ । राष्ट्रगानको संगीतमा जुन प्रयाण छ, त्यो अग्रगामीतिर दृढतासहित अग्रसर छ, सुनौलो भविष्यको प्राप्तितिर केन्द्रित छ । यो राष्ट्रगानको संगीतमा पारम्परिक राष्ट्रगानको संगीतमा हुने स्तुित, अतिरञ्जित वीरता, भावुकता, इतिहासप्रतिको अतिशयीमोह र स्मृतिकेन्द्रित भाव जस्ता अन्तर्वस्तु नभएर इतिहासको सम्यक विश्लेषण, वर्तमान समयको आवाज, भविष्यको अग्रगामी परिवर्तनप्रतिको कार्यभार, सपना आदि जस्ता अन्र्तवस्तुहरु सन्निहित छन् । राष्ट्रगानमा अन्तर्निहित ती अन्तर्वस्तुहरुले अग्रगामी परिवर्तनको लागि उद्दीपन गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारीलाई बहन गर्ने सन्दर्भमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।


नेपाललाई चिनाउने अर्केष्ट्रा बनाउने सपना देख्ने, नेपालमा संगीतमा प्रविधीकरणको आवश्यकता देख्ने, नेपाली क्यान्टाटा, क्वायर, सिम्फोनीको सिर्जना गर्ने अम्बर गुरुङको नेपाली संगीतमा विशिष्ट योगदान छ । नेपालमा संगीतको समालोचना गर्ने संस्कृति नभएको बोध गर्ने अम्बर गुरुङको संगीत र सम्पूर्ण नेपाली संगीतमाथि बहस हुनु जरुरी छ । स्रोताले आफ्नो सिर्जनालाई जुन मात्रामा लिनुपर्ने हो त्यो हदमा नलिएको प्रतिको गुनासो या इतिहास र भविष्यलाई समसामयिक चेतनाबाट अलग्याएर जड रुपमा हेर्ने दृष्ट्रिकोणको उपज अथवा स्वैरकाल्पनिक सिर्जनाप्रतिको मोह मध्ये कुन बाट साहित्य, संगीत र कलामा एनाक्रोनिस्टिक सोचको जन्म हुन्छ भन्नेमा संसारमा ठुलो मतमतान्तर भए पनि एनाक्रोनिस्टिक सोचले अन्तत सर्जकलाई वर्तमान समयप्रति गैरजिम्मेवार वन्न र उत्तरदायी नवन्न सबैभन्दा ठुलो भूमिका खेल्छ भन्नेमा धेरै सहमत छन् । एकसय बर्षपछि कि एकसय वर्ष अघि जन्मनुपथ्र्यो भनि आफैंप्रति एनाक्रोनिस्टिक धारणा राख्ने शङ्कर लामिछाने र अम्बर गुरुङ र अरु सर्जकहरु (जो आफैं आफुलाई एनाक्रोनिस्ट हुँ भन्दैनन्, र कतिपय त्यसप्रति स्वयं जानकार होओइनन् यद्यपि ती साँच्चिकै एनाक्रोनिस्ट हुन्) को सिर्जनामाथिको सम्यक समालोचना नै एउटा समयमा उनीहरुको सिर्जना मार्फत समयले हामीलाई सोधेको प्रश्नको लागि हाम्रो जवाफ हुनेछ । त्यो नै उनीहरुको सिर्जनाको समसामयिकताप्रतिको हाम्रो स्वीकार्यताकोे उचित भुक्तानी हुनेछ ।



नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठान द्वारा प्रकाशित ‘अम्बर स्मृतिग्रन्थ’मा प्रकाशित (२०७४)